Trong đời sống hằng ngày cũng như trong hoạt động kinh doanh, việc vay mượn tài sản diễn ra phổ biến và gắn liền với nhu cầu tài chính của cá nhân, tổ chức. Việc vay mượn tài sản thường được thể hiện và xác nhận thông qua hợp đồng vay tài sản hoặc hợp đồng tín dụng. Hai loại hợp đồng này có những điểm tương đồng nhưng cũng có sự khác biệt quan trọng về chủ thể và phạm vi điều chỉnh của pháp luật.
Hợp đồng vay tài sản được hiểu là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay và khi đến hạn, bên vay phải hoàn trả tài sản cùng loại, đúng số lượng, chất lượng. Bên vay chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định. Loại hợp đồng này chịu sự điều chỉnh chủ yếu của Bộ luật Dân sự 2015 (BLDS).
Trong khi đó, hợp đồng tín dụng là văn bản được ký kết giữa tổ chức tín dụng (bên cho vay) và cá nhân, tổ chức đủ điều kiện (bên vay) để ghi nhận sự thỏa thuận về việc cho vay một khoản tiền trong thời hạn nhất định. Về bản chất, đây cũng là hợp đồng vay tài sản theo BLDS, nhưng bên cho vay bắt buộc phải là tổ chức tín dụng được pháp luật cho phép, còn bên vay có thể là tổ chức, cá nhân. Hợp đồng tín dụng ngoài việc tuân theo BLDS còn chịu sự điều chỉnh của Luật các tổ chức tín dụng 2024 (Luật các TCTD).
Trong phạm vi bài viết này, nội dung sẽ tập trung phân tích các quy định pháp luật về hợp đồng vay tài sản – loại hợp đồng dân sự thông dụng và có ý nghĩa quan trọng trong đời sống.
1. Đặc điểm cơ bản của hợp đồng vay tài sản
Để nhận diện rõ hơn về hợp đồng vay tài sản, có thể dựa vào một số đặc điểm pháp lý sau:
- Có sự tham gia của ít nhất hai bên chủ thể là bên cho vay và bên vay, đồng thời phải có sự thống nhất ý chí của các bên.
- Tài sản vay có thể là tiền, vật cùng loại hoặc hàng hóa.
- Nghĩa vụ chính của bên vay là hoàn trả đúng hạn, đúng số lượng, đúng chất lượng tài sản đã nhận.
- Quan hệ vay có thể phát sinh nghĩa vụ trả lãi tùy theo thỏa thuận hoặc theo quy định của pháp luật.
2. Hình thức của hợp đồng vay tài sản
Pháp luật hiện hành không bắt buộc hợp đồng vay tài sản phải lập thành văn bản, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác (ví dụ vay vốn tại tổ chức tín dụng). Căn cứ Điều 119 BLDS 2015, hợp đồng vay có thể được xác lập bằng:
- Văn bản: Nội dung thỏa thuận sẽ được lập thành văn bản và có sự xác nhận của các bên. Văn bản này không bắt buộc phải công chứng, chứng thực, trừ khi pháp luật có quy định khác.
- Lời nói: Hình thức này thường áp dụng khi các bên có mối quan hệ thân thiết hoặc số tiền vay không lớn. Tuy nhiên, nếu tranh chấp phát sinh thì bên cho vay phải chứng minh được việc cho vay.
- Hành vi cụ thể: Mặc dù hình thức này vẫn được pháp luật công nhận, nhưng trên thực tế bên cho vay sẽ gặp khó khăn khi chứng minh.
Như vậy, về mặt thực tiễn, để bảo đảm quyền lợi, các bên nên lập hợp đồng bằng văn bản để có chứng cứ rõ ràng khi cần.
3. Điều kiện để hợp đồng vay tài sản có hiệu lực pháp luật
Hợp đồng vay tài sản là một dạng giao dịch dân sự, do đó các điều kiện có hiệu lực được xác định theo Điều 117 BLDS 2015, bao gồm:
- Chủ thể: Các bên phải có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp và tham gia giao dịch trên cơ sở hoàn toàn tự nguyện.
- Mục đích, nội dung: Không được vi phạm điều cấm của pháp luật, không trái đạo đức xã hội. Hợp đồng có nội dung vi phạm sẽ bị vô hiệu.
- Hình thức: Hợp đồng có thể được xác lập bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể, miễn không trái quy định pháp luật. Trong trường hợp có tranh chấp, các bên phải cung cấp chứng cứ chứng minh việc vay, trả tiền hoặc tài sản.
4. Lãi suất trong hợp đồng vay tài sản
Lãi suất là vấn đề thường xuyên gây tranh chấp trong quan hệ vay. Theo Điều 468 BLDS 2015:
- Các bên được quyền thỏa thuận lãi suất nhưng không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ khi luật khác có quy định.
- Nếu lãi suất thỏa thuận vượt quá mức trần thì phần vượt quá sẽ không có hiệu lực.
- Nếu có thỏa thuận trả lãi nhưng không ghi rõ lãi suất thì lãi suất mặc định được tính bằng 50% mức trần, tức không quá 10%/năm.
- Nếu không có thỏa thuận về lãi thì hợp đồng được coi là vay không lãi.
Trường hợp chậm trả: Khi bên vay không trả nợ đúng hạn, ngoài khoản gốc, còn phải trả lãi trên nợ gốc chậm trả theo mức lãi suất do các bên thỏa thuận, nhưng cũng không được vượt quá mức lãi suất tối đa theo quy định (khoản 5 Điều 466 BLDS 2015).
5. Kỳ hạn của hợp đồng vay tài sản
Căn cứ theo Điều 469 và Điều 470 của BLDS, hợp đồng vay tài sản được phân chia thành hai loại: hợp đồng vay không kỳ hạn và hợp đồng vay có kỳ hạn, mỗi loại có quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ của các bên như sau:
Hợp đồng vay không kỳ hạn (Điều 469 BLDS 2015) là loại hợp đồng có tính linh hoạt cao, cả hai bên có thể thực hiện nghĩa vụ trả nợ bất cứ lúc nào, với điều kiện thông báo trước. Cụ thể:
Trường hợp không có lãi:
- Bên cho vay có quyền đòi lại tài sản bất cứ lúc nào, với điều kiện phải báo trước cho bên vay một thời gian hợp lý, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
- Bên vay cũng có quyền trả nợ bất cứ lúc nào, nhưng cũng phải thông báo trước cho bên cho vay một thời gian hợp lý.
Trường hợp có lãi:
- Bên cho vay có quyền đòi lại tài sản bất cứ lúc nào, phải báo trước một thời gian hợp lý, và được nhận tiền lãi đến thời điểm nhận lại tài sản.
- Bên vay có quyền trả lại tài sản bất cứ lúc nào, nhưng chỉ phải trả lãi cho đến thời điểm trả nợ, và cũng phải báo trước một thời gian hợp lý.
Hợp đồng vay có kỳ hạn (Điều 470 BLDS 2015) mang tính ổn định cao, bên vay có thể trả trước nếu muốn, nhưng bên cho vay chỉ được đòi nợ trước nếu được bên vay đồng ý (trường hợp không lãi); nếu có lãi, trả trước có thể gây thiệt thòi cho bên cho vay nên phải trả toàn bộ lãi theo kỳ hạn. Cụ thể:
Trường hợp không có lãi:
- Bên vay có quyền trả lại tài sản bất cứ lúc nào, nhưng phải báo trước cho bên cho vay một thời gian hợp lý.
- Bên cho vay chỉ được phép đòi lại tài sản trước kỳ hạn nếu có được sự đồng ý của bên vay.
Trường hợp có lãi:
- Bên vay vẫn có quyền trả nợ trước kỳ hạn, nhưng nếu trả sớm thì phải trả toàn bộ lãi theo kỳ hạn, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.
6. Biện pháp bảo đảm thực hiện hợp đồng vay
Thực tế cho thấy, việc cho vay tài sản thường dựa trên uy tín và khả năng trả nợ của bên vay. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp vì lý do nào đó mà bên vay vi phạm nghĩa vụ trả lại tài sản. Vì vậy, để hạn chế rủi ro, bên cho vay có thể yêu cầu áp dụng các biện pháp bảo đảm nghĩa vụ theo BLDS 2015, ví dụ như:
- Yêu cầu bên vay cầm cố hoặc thế chấp tài sản thuộc sở hữu của mình để đảm bảo bên vay thực hiện nghĩa vụ theo quy định tại Điều 309 và Điều 317 BLDS.
- Yêu cầu có người thứ ba (bên bảo lãnh) cam kết thực hiện nghĩa vụ thay cho bên vay khi bên vay vi phạm nghĩa vụ, theo quy định tại Điều 335 BLDS.
7. Giải quyết tranh chấp hợp đồng vay tài sản
Trong quá trình thực hiện hợp đồng vay, nếu một bên vi phạm thỏa thuận, ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của bên còn lại thì tranh chấp có thể phát sinh. Tranh chấp thường phát sinh từ việc lãi suất vượt quá quy định của pháp luật, bên vay vi phạm thời hạn trả nợ hoặc tranh chấp về căn cứ chứng minh việc vay mượn.
Để giải quyết tranh chấp, các bên có thể lựa chọn các phương thức như:
- Thương lượng, hòa giải giữa các bên nhằm đưa ra phương án giải quyết tranh chấp. Cách làm này có ưu điểm là tiết kiệm thời gian, chi phí và giữ gìn được mối quan hệ của các bên. Tuy nhiên trên thực tế thì phương án này không phải lúc nào cũng hiệu quả, đặc biệt trong trường hợp các bên thiếu thiện chí hoặc bên vay cố tình trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ trả nợ.
- Khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự. Trong trường hợp việc thương lượng, hòa giải không đạt được kết quả thì đây được xem như là phương án bắt buộc mà bên có quyền lợi bị vi phạm phải lựa chọn. Cách làm này thường cần nhiều thời gian và chi phí hơn để thực hiện.
Hợp đồng vay tài sản là một dạng giao dịch dân sự phổ biến và có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn. Việc tuân thủ đúng quy định về hình thức, điều kiện hiệu lực, kỳ hạn, lãi suất và biện pháp bảo đảm nghĩa vụ sẽ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên khi tham gia vào giao dịch này.
