Pháp luật Việt Nam bảo đảm mọi cá nhân, pháp nhân đều bình đẳng trong việc xác lập, thực hiện và chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Việc xác lập và thực hiện các quyền này được đặt trên nguyên tắc tự do, tự nguyện, nhưng không được trái đạo đức xã hội và lợi ích công cộng.
Quyền dân sự có thể phát sinh từ nhiều nguồn khác nhau như hợp đồng, hành vi pháp lý đơn phương hoặc các sự kiện pháp lý ngoài ý chí, ví dụ như thiệt hại do hành vi trái pháp luật. Khi quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, pháp luật cho phép áp dụng các biện pháp nhằm khôi phục tình trạng ban đầu và buộc bên vi phạm chịu trách nhiệm. Trên cơ sở đó, hệ thống pháp luật vừa phân biệt vừa thống nhất giữa bảo vệ quyền dân sự (mang tính phổ quát) và bảo vệ quyền trong hoạt động thương mại (mang tính chuyên nghiệp, sinh lợi). Các cơ chế này được thể hiện cụ thể như sau:
- Các phương thức bảo vệ quyền dân sự
Theo Điều 11 Bộ luật Dân sự 2015, khi quyền lợi bị xâm phạm, chủ thể có quyền tự bảo vệ theo quy định của pháp luật hoặc yêu cầu cơ quan, tổ chức có thẩm quyền bảo vệ các quyền hợp pháp của mình. Theo đó, các phương thức bảo vệ quyền dân sự bao gồm:
- Công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền dân sự
Trong nhiều tranh chấp, việc quan trọng không phải là bồi thường mà là được cơ quan có thẩm quyền xác nhận quyền (như quyền sở hữu trí tuệ, quyền sử dụng đất). Biện pháp này giúp khẳng định trạng thái pháp lý, ngăn ngừa vi phạm và ổn định quan hệ dân sự.
- Buộc chấm dứt hành vi xâm phạm
Khi một chủ thể phát hiện quyền lợi của mình bị xâm hại (như dùng hình ảnh trái phép, lấn chiếm), họ có quyền yêu cầu đối phương dừng ngay hành vi đó. Phương thức này nhằm ngăn chặn sự lan rộng của thiệt hại, bảo vệ lợi ích hợp pháp ngay tại thời điểm xảy ra vi phạm.
- Buộc xin lỗi và cải chính công khai
Trong các quan hệ dân sự, quyền nhân thân (danh dự, nhân phẩm, uy tín) được đặt lên hàng đầu. Khi các giá trị này bị tổn hại bởi các thông tin sai lệch, pháp luật cho phép buộc bên vi phạm phải công khai xin lỗi và đính chính thông tin trên các phương tiện truyền thông. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh mạng xã hội phát triển, nơi một tin đồn thất thiệt có thể hủy hoại cuộc đời của một con người hoặc sự nghiệp của một doanh nghiệp.
- Buộc thực hiện nghĩa vụ
Khi một bên không thực hiện nghĩa vụ theo thỏa thuận (như không giao hàng, không thanh toán), bên có quyền có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền buộc bên kia phải thực hiện đúng những gì đã cam kết. Đây là nền tảng để duy trì sự tin cậy trong các giao dịch dân sự, đảm bảo rằng các cam kết không chỉ là lời nói suông.
- Buộc bồi thường thiệt hại
Bồi thường thiệt hại là phương thức bảo vệ quyền mang tính kinh tế, nhằm bù đắp những tổn thất mà bên bị xâm phạm phải gánh chịu. Theo nguyên tắc bồi thường toàn bộ, thiệt hại thực tế phải được bù đắp kịp thời, bao gồm cả thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần.
- Hủy quyết định cá biệt trái pháp luật
Phương thức này thể hiện tính thượng tôn pháp luật, cho phép cá nhân, pháp nhân yêu cầu Tòa án hủy bỏ các quyết định hành chính hoặc quyết định nội bộ của tổ chức nếu các quyết định đó xâm phạm đến quyền dân sự hợp pháp của mình.
- Cơ chế bảo vệ quyền trong quan hệ thương mại
So với quan hệ dân sự thông thường, hoạt động thương mại có mục tiêu lợi nhuận và tần suất giao dịch cao hơn. Vì vậy, Luật Thương mại 2005 (Điều 292) thiết lập các chế tài riêng, chú trọng hiệu quả kinh tế và tính dứt khoát. Cụ thể các chế tài như sau:
- Buộc thực hiện đúng hợp đồng trong thương mại
Buộc thực hiện đúng hợp đồng trong thương mại thường đi kèm với các biện pháp kỹ thuật như yêu cầu sửa chữa khuyết tật của hàng hóa, giao hàng thay thế hoặc thực hiện các công việc còn thiếu. Bên bị vi phạm có quyền gia hạn một khoảng thời gian hợp lý để bên vi phạm thực hiện nghĩa vụ, và trong thời gian này, bên bị vi phạm có quyền tạm ngừng các nghĩa vụ đối ứng mà không bị coi là vi phạm.
- Phạt vi phạm và ranh giới 8%
Khác với quan hệ dân sự, trong quan hệ thương mại, Luật Thương mại 2005 quy định tổng mức phạt đối với các vi phạm hợp đồng không được vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm.
- Bồi thường thiệt hại thương mại: Tính toán dựa trên lợi ích kinh tế
Bồi thường thiệt hại trong thương mại không chỉ nhằm bù đắp mất mát mà còn bảo vệ “lợi ích kỳ vọng” của thương nhân. Giá trị bồi thường bao gồm giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng.
Để được bồi thường, bên yêu cầu phải chứng minh được hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả. Đặc biệt, bên bị vi phạm có nghĩa vụ phải áp dụng các biện pháp hợp lý để hạn chế tổn thất; nếu không thực hiện nghĩa vụ này, mức bồi thường có thể bị giảm trừ tương ứng với phần tổn thất đáng lẽ đã có thể ngăn chặn được.
- Chế tài đình chỉ và hủy bỏ hợp đồng
Các chế tài này mang tính chất chấm dứt quan hệ kinh doanh khi niềm tin giữa các bên không còn hoặc hành vi vi phạm đã chạm đến ngưỡng vi phạm cơ bản. Theo đó:
- Tạm ngừng thực hiện hợp đồng là việc một bên tạm thời không thực hiện nghĩa vụ của mình, hợp đồng vẫn còn hiệu lực nhưng trạng thái thực hiện bị “đóng băng”.
- Đình chỉ thực hiện hợp đồng là việc chấm dứt thực hiện nghĩa vụ từ thời điểm thông báo. Các phần hợp đồng đã thực hiện trước đó vẫn có hiệu lực pháp lý và các bên phải thanh toán cho nhau những phần công việc đã hoàn thành.
- Hủy bỏ hợp đồng được áp dụng cho một phần hoặc toàn bộ hợp đồng. Khi hủy bỏ toàn bộ, hợp đồng coi như không có hiệu lực từ thời điểm giao kết, các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.
- Cơ chế bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023
Bên cạnh hai cơ chế trên, pháp luật còn thiết lập cơ chế riêng nhằm bảo vệ bên yếu thế là người tiêu dùng. Theo đó, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 quy định:
- Quyền yêu cầu bồi thường và hỗ trợ thương lượng
Người tiêu dùng không chỉ có quyền yêu cầu doanh nghiệp bồi thường khi hàng hóa có khuyết tật mà còn có quyền yêu cầu các tổ chức xã hội (như Hội Bảo vệ người tiêu dùng) hỗ trợ thương lượng để giải quyết tranh chấp. Điều này giảm bớt gánh nặng về pháp lý và chi phí cho người dân khi đối đầu với các doanh nghiệp lớn.
- Bảo vệ người tiêu dùng dễ bị tổn thương
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 dành sự quan tâm đặc biệt đến các nhóm đối tượng như người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ em và người dân tộc thiểu số. Các doanh nghiệp có trách nhiệm cao hơn trong việc cung cấp thông tin và giải quyết khiếu nại đối với nhóm này, đảm bảo họ không bị gạt ra khỏi sự bảo hộ của pháp luật do rào cản về tiếp cận thông tin hoặc sức khỏe.
- Thủ tục rút gọn tại Tòa án
Một trong những rào cản lớn nhất của việc bảo vệ quyền dân sự là thời gian theo đuổi vụ kiện. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đã quy định về việc áp dụng thủ tục rút gọn tại Tòa án đối với các vụ án dân sự về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Điều này cho phép giải quyết các tranh chấp nhỏ, có chứng cứ rõ ràng một cách nhanh chóng hơn.
Nhìn chung, hệ thống các phương thức bảo vệ quyền dân sự và thương mại tại Việt Nam ngày càng hoàn thiện và tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ quyền không chỉ phụ thuộc vào quy định pháp luật mà còn vào sự chủ động của các chủ thể. Do đó, cá nhân và tổ chức cần nắm rõ quyền của mình, chú ý đến thời hiệu, lưu trữ chứng cứ và hồ sơ cần thiết để kịp thời bảo vệ quyền lợi khi bị xâm phạm.
