Ly hôn không đơn thuần là thủ tục chấm dứt quan hệ hôn nhân mà còn có thể đặt ra việc giải quyết quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đối với con, phân chia tài sản và xác định trách nhiệm đối với các nghĩa vụ tài sản với người thứ ba. Nắm vững các quy định pháp luật liên quan đến việc ly hôn giúp các bên có thể hạn chế các rủi ro tố tụng và bảo vệ tối đa quyền, lợi ích hợp pháp của bản thân cũng như con chung.
- Quyền yêu cầu ly hôn và các trường hợp pháp luật hạn chế quyền yêu cầu
1.1. Thuận tình ly hôn và ly hôn theo yêu cầu của một bên
Pháp luật hiện hành quy định hai trường hợp giải quyết ly hôn tại Tòa án căn cứ vào sự thống nhất ý chí của vợ chồng, tương ứng với hai trình tự tố tụng khác nhau, gồm:
- Thuận tình ly hôn (Điều 55 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014):
Được giải quyết theo thủ tục việc dân sự khi vợ chồng cùng tự nguyện ly hôn và đã thỏa thuận được về việc chia (hoặc không chia) tài sản chung, việc trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con bảo đảm quyền lợi chính đáng của vợ, con và không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Khi vợ chồng thuận tình ly hôn nên thỏa thuận và ghi rõ người trực tiếp nuôi từng con chung ngay trong đơn yêu cầu. Trường hợp vợ chồng thỏa thuận không yêu cầu Tòa án chia tài sản cũng được coi là đã có thỏa thuận về tài sản. Quyết định công nhận thuận tình ly hôn có hiệu lực pháp luật ngay sau khi ban hành.
- Ly hôn theo yêu cầu của một bên/ Đơn phương ly hôn (Điều 56 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014):
Được giải quyết theo thủ tục vụ án dân sự khi chỉ một bên có yêu cầu hoặc hai bên không đủ điều kiện công nhận thuận tình ly hôn. Quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ ngày bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật (sau khi hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị).
Trường hợp một bên nộp đơn khởi kiện ly hôn nhưng quá trình giải quyết bên kia đồng ý ly hôn và hai bên thỏa thuận được toàn bộ việc nuôi con, chia tài sản thì Tòa án chuyển sang giải quyết theo hướng công nhận thuận tình ly hôn. Ngược lại, nếu vợ chồng nộp đơn thuận tình ly hôn nhưng sau khi hòa giải đoàn tụ không thành lại không thỏa thuận được về con chung hoặc tài sản, Tòa án đình chỉ giải quyết việc dân sự và thụ lý vụ án để giải quyết theo thủ tục chung (khoản 5 Điều 397 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015).
1.2. Căn cứ để Tòa án chấp nhận yêu cầu ly hôn của một bên
Theo Điều 56 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và Điều 4 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP, người yêu cầu phải cung cấp tài liệu, chứng cứ chứng minh theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự để Tòa án xem xét cho ly hôn khi thuộc một trong các căn cứ sau:
- Vợ hoặc chồng có hành vi bạo lực gia đình;
- Vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ, chồng;
- Hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được;
- Vợ hoặc chồng bị Tòa án tuyên bố mất tích;
- Người thân thích yêu cầu ly hôn để bảo vệ người yếu thế.
1.3. Hạn chế quyền yêu cầu ly hôn đơn phương của người chồng
Theo khoản 3 Điều 51 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và Điều 2 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP, người chồng không có quyền yêu cầu ly hôn khi vợ đang có thai (không phụ thuộc việc người vợ mang thai với ai), sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi (không phân biệt con đẻ hay con nuôi). Quy định này chỉ hạn chế quyền yêu cầu của người chồng, không hạn chế quyền yêu cầu ly hôn của người vợ hoặc của người thân thích theo khoản 2 Điều 51 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
- Thẩm quyền giải quyết của Tòa án
2.1. Thẩm quyền theo cấp Tòa án (áp dụng từ ngày 01/07/2025)
Theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân (Luật số 81/2025/QH15) và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng dân sự (Luật số 85/2025/QH15), kể từ ngày 01/07/2025, Tòa án nhân dân cấp huyện đã chấm dứt hoạt động, hệ thống Tòa án được thực hiện theo 3 cấp gồm Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân khu vực. Theo đó:
- Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm toàn bộ các tranh chấp và yêu cầu về hôn nhân và gia đình thuộc Điều 28 và Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự, bao gồm cả vụ việc có yếu tố nước ngoài (trước đây thuộc thẩm quyền sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh).
- Tòa án nhân dân cấp tỉnh giải quyết theo thủ tục phúc thẩm đối với bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực bị kháng cáo, kháng nghị.
Do việc sắp xếp đơn vị hành chính và kết thúc hoạt động cấp huyện, đương sự bắt buộc phải tra cứu đúng tên xã, phường hiện hành đối chiếu với phụ lục của Nghị quyết để nộp đơn đến đúng Tòa án nhân dân khu vực phụ trách địa bàn.
2.2. Thẩm quyền theo lãnh thổ và xử lý tranh chấp bất động sản
Thẩm quyền của Tòa án nhân dân khu vực theo lãnh thổ được xác định theo Điều 39 và Điều 40 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, cụ thể:
- Đối với trường hợp thuận tình ly hôn (điểm h khoản 2 Điều 39), vợ chồng có quyền thỏa thuận lựa chọn Tòa án nơi một trong hai bên cư trú hoặc làm việc để nộp đơn yêu cầu.
- Đối với trường hợp đơn phương ly hôn (điểm a, b khoản 1 Điều 39), thuộc thẩm quyền của Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc; hoặc nơi nguyên đơn cư trú, làm việc nếu hai bên có văn bản thỏa thuận.
- Trường hợp không rõ nơi cư trú, làm việc của bị đơn (điểm a khoản 1 Điều 40), nguyên đơn có quyền yêu cầu Tòa án nhân dân khu vực nơi bị đơn cư trú, làm việc cuối cùng hoặc nơi có tài sản của bị đơn giải quyết.
- Đối với vụ án có tranh chấp về bất động sản (khoản 1 Điều 9 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP): Trường hợp nơi cư trú, làm việc của bị đơn (hoặc nguyên đơn nếu có thỏa thuận hợp lệ) khác với nơi có bất động sản đang tranh chấp (kể cả tranh chấp chia tài sản chung sau ly hôn), thẩm quyền vẫn xác định theo điểm a, điểm b khoản 1 Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự chứ không mặc nhiên chuyển về Tòa án nơi có bất động sản.
- Quyền trực tiếp nuôi con và mức cấp dưỡng tối thiểu
3.1. Tiêu chí đánh giá quyền lợi của con
Khi cha mẹ không thỏa thuận được người trực tiếp nuôi con chưa thành niên, Tòa án quyết định giao con căn cứ vào “quyền lợi về mọi mặt của con” (khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014) thông qua đánh giá khách quan, toàn diện 07 nhóm tiêu chí tại khoản 1 Điều 6 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP, cụ thể là:
- Điều kiện, khả năng của cha, mẹ trong việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, bao gồm khả năng của cha, mẹ trong việc bảo vệ con khỏi bị xâm hại, bóc lột.
- Quyền của con được sống chung với người trực tiếp nuôi và duy trì mối quan hệ với người cha, mẹ không trực tiếp nuôi.
- Sự gắn bó, thân thiết của con với cha, mẹ.
- Sự quan tâm của cha, mẹ đối với con.
- Bảo đảm sự ổn định, hạn chế sự xáo trộn môi trường sống và giáo dục của con.
- Nguyện vọng của con được ở cùng với anh, chị, em (nếu có) để bảo đảm ổn định tâm lý và tình cảm.
- Nguyện vọng của con được sống chung với cha hoặc mẹ.
Đối với con từ đủ 07 tuổi trở lên, khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 bắt buộc Tòa án phải xem xét nguyện vọng của con trước khi ra phán quyết.
3.2. Quy tắc giao con dưới 36 tháng tuổi cho mẹ và các trường hợp ngoại lệ
Theo khoản 3 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, con dưới 36 tháng tuổi được giao cho người mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha, mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Khoản 3 Điều 6 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP quy định người mẹ chỉ bị coi là không đủ điều kiện khi thuộc một trong ba trường hợp sau:
- Mắc bệnh hiểm nghèo hoặc bệnh nặng khác dẫn đến không thể tự chăm sóc bản thân hoặc không thể trực tiếp chăm sóc con (ví dụ: bị đột quỵ liệt nửa người không còn khả năng đi lại).
- Có thu nhập mỗi tháng thấp hơn một nửa (1/2) tháng lương tối thiểu vùng tại nơi người mẹ đang cư trú và không có tài sản nào khác để trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
- Không có điều kiện về thời gian tối thiểu để trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng con.
Đặc biệt, theo khoản 4 Điều 6 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP, ngay cả khi người mẹ rơi vào một trong ba trường hợp khó khăn nêu trên, nếu điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con của người cha không tốt hơn người mẹ thì Tòa án vẫn quyết định giao con cho mẹ trực tiếp nuôi.
3.3. Nghĩa vụ cấp dưỡng
Cha, mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con chưa thành niên, hoặc con đã thành niên không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Theo Điều 7 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP, tiền cấp dưỡng gồm toàn bộ chi phí nuôi dưỡng, học tập của con do các bên thỏa thuận. Trường hợp không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định căn cứ thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con, nhưng không thấp hơn 1/2 tháng lương tối thiểu vùng tại nơi người cấp dưỡng cư trú cho mỗi tháng đối với mỗi người con.
Nghĩa vụ cấp dưỡng phát sinh từ thời điểm cha, mẹ không sống chung với con hoặc sống chung nhưng vi phạm nghĩa vụ nuôi dưỡng (trừ khi có thỏa thuận khác). Nếu người trực tiếp nuôi không yêu cầu cấp dưỡng, Tòa án chỉ chấp nhận khi đã giải thích quyền lợi của con và xét thấy người nuôi có đủ khả năng kinh tế, hoàn toàn tự nguyện.
Cấp dưỡng được thực hiện định kỳ hoặc một lần. Việc thay đổi mức, phương thức hoặc tạm ngừng phải tuân thủ Điều 116, Điều 117 và chỉ chấm dứt trong các trường hợp tại Điều 118 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 (việc người trực tiếp nuôi tái hôn không làm chấm dứt nghĩa vụ cấp dưỡng của bên kia).
- Nguyên tắc phân chia tài sản chung, tài sản riêng
4.1. Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận
Vợ chồng có quyền lập văn bản công chứng hoặc chứng thực trước khi kết hôn để lựa chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận (có hiệu lực từ ngày đăng ký kết hôn) và có thể sửa đổi, bổ sung bằng văn bản công chứng, chứng thực trong thời kỳ hôn nhân. Khi ly hôn, Tòa án áp dụng thỏa thuận này nếu văn bản hợp pháp, phần nội dung không thỏa thuận hoặc thỏa thuận không rõ ràng được giải quyết theo chế độ tài sản luật định.
Cần lưu ý rằng, thỏa thuận về chế độ tài sản (cũng như văn bản chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân) có thể bị tuyên vô hiệu toàn bộ hoặc một phần nếu: Vi phạm điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự; Nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba; Vi phạm quyền được bảo đảm chỗ ở tối thiểu của vợ, chồng đối với nơi ở duy nhất; hoặc Xâm phạm nghiêm trọng quyền được cấp dưỡng, thừa kế và quyền lợi hợp pháp khác của cha, mẹ, con. .
4.2. Xác định tài sản riêng, tài sản chung
Theo các điều 33, 40, 43 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và Nghị định 126/2014/NĐ-CP, tài sản riêng gồm tài sản có trước khi kết hôn, tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng, được chia riêng trong thời kỳ hôn nhân, tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu, quyền sở hữu trí tuệ và tài sản hình thành từ tài sản riêng.
Tài sản chung gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập từ lao động, sản xuất, kinh doanh, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân (trừ khi có thỏa thuận khác hoặc phát sinh từ tài sản đã chia riêng), tài sản được thừa kế chung, tặng cho chung và quyền sử dụng đất có được sau khi kết hôn (trừ trường hợp nhận thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc giao dịch bằng tài sản riêng).
Tài sản chung về nguyên tắc được chia đôi nhưng có tính đến: Hoàn cảnh gia đình và mỗi bên; Công sức đóng góp tạo lập, duy trì, phát triển tài sản (lao động trong gia đình được coi như lao động có thu nhập); Lợi ích chính đáng trong sản xuất, kinh doanh, nghề nghiệp; và Lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng.
- Giải quyết nghĩa vụ về tài sản của vợ chồng đối với người thứ ba khi ly hôn
5.1. Xác định nghĩa vụ chung, nghĩa vụ riêng về tài sản và nghĩa vụ chứng minh
Việc xác định nghĩa vụ chung về tài sản (các Điều 27, 30, 37) hay nghĩa vụ riêng về tài sản (Điều 45 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014) không chỉ căn cứ vào chủ thể đứng tên xác lập giao dịch hay thời điểm phát sinh trong thời kỳ hôn nhân, mà phụ thuộc vào mục đích xác lập giao dịch, thực tế sử dụng tài sản hoặc lợi ích thu được, và căn cứ đại diện, thỏa thuận giữa vợ chồng.
Về nghĩa vụ chứng minh, theo nguyên tắc chung tại Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, đương sự đưa ra yêu cầu hoặc phản đối yêu cầu của người khác phải thu thập, cung cấp, giao nộp tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu hoặc sự phản đối đó là có căn cứ và hợp pháp.
5.2. Hiệu lực của thỏa thuận phân chia nghĩa vụ về tài sản đối với người thứ ba
Đối với nghĩa vụ chung mà vợ chồng chịu trách nhiệm liên đới, người có quyền (chủ nợ) có thể yêu cầu một trong hai bên thực hiện toàn bộ nghĩa vụ. Bên đã thực hiện vượt quá phần nghĩa vụ của mình có quyền yêu cầu bên kia hoàn trả phần tương ứng. Đối với nghĩa vụ riêng, người có nghĩa vụ tự thanh toán bằng tài sản riêng, nếu không đủ thì cơ quan thi hành án xử lý phần quyền tài sản của người đó trong khối tài sản chung theo thủ tục thi hành án dân sự, không làm phát sinh trách nhiệm trả nợ thay cho bên còn lại.
Theo Điều 60 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, quyền và nghĩa vụ tài sản đối với người thứ ba vẫn có hiệu lực sau khi ly hôn. Mọi thỏa thuận nội bộ giữa vợ chồng về việc một bên nhận tài sản và tự trả toàn bộ khoản nợ (nếu có) chỉ làm cơ sở xác định trách nhiệm hoàn trả giữa hai người, hoàn toàn không loại bỏ bên còn lại khỏi nghĩa vụ thanh toán nếu không có sự đồng ý của người có quyền (chủ nợ) đó.
Ly hôn là vấn đề pháp lý liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của vợ, chồng, con chung và cả người thứ ba có liên quan. Vì vậy, việc nắm vững các quy định về điều kiện ly hôn, quyền nuôi con, nghĩa vụ cấp dưỡng, phân chia tài sản và trách nhiệm đối với các khoản nợ chung sẽ giúp các bên chủ động bảo vệ quyền lợi của mình, hạn chế tranh chấp và tránh những rủi ro pháp lý phát sinh.
